Gietijzersterk

Ongeveer 200 kilometer gasleiding in de Amsterdamse binnenstad is nog van grijs gietijzer. Als we een kademuur willen herstellen, moeten we eerst zorgen dat die gasleidingen vervangen worden door moderne leidingen van kunststof. Zoals langs de Herengracht bij de Utrechtsestraat, waar Mohamed Zattouti en zijn collega’s druk aan het werk zijn.

Gietijzer ken je misschien van zware potten en pannen, kachels of lantaarnpalen, maar er zijn tussen 1880 en 1970 ook gasleidingen van gegoten. Dat zijn dikke pijpen, doorsnede zo’n 20 centimeter. De naam zegt het al: gietijzer is ijzersterk. Het kan een meter onder de grond de druk van het zand en het verkeer goed weerstaan. Maar na 50 jaar kan het minder van kwaliteit worden, dan moeten ze worden vervangen, vertelt Mohamed Zattouti. Mohamed is uitvoerder bij Heijmans, die hier in opdracht van energienetwerkbedrijf Alliander het werk doet. “Werkzaamheden aan de kademuur, bijvoorbeeld om damwanden te slaan, veroorzaken onvermijdelijk trillingen”, legt hij uit. “En daar kan de oude gasleiding niet goed tegen. Daarom vervangen wij ze voordat het werk aan de kade begint.”

Meenemen

Aan de Herengracht, het stuk tussen de Utrechtsestraat en het Thorbeckeplein, wordt nu een stuk van 100 meter grijze gietijzeren gasleiding vervangen. Dat gebeurt ter voorbereiding van het werk aan de vleugelmuur van brug 34 in de Utrechtsestraat. “We berekenen hoeveel meter we in een dag kunnen vervangen”, vertelt Mohamed. “We willen niet dat huishoudens langer dan een paar uur, hoogstens een dag, zonder gas zitten. En we kunnen niet meer dan 36 meter per keer aanpakken, want dat is het maximale bereik van een brandweervoertuig. De woningen moeten natuurlijk bereikbaar blijven voor hulpdiensten.”

Het team werkt met een zogenaamde meeneem-techniek: het werk schuift elke dag op, en sluit telkens aan op een stuk nieuwe leiding dat gisteren is aangelegd. Om zeven uur begint de werkdag, om vier uur moet het allemaal weer klaar zijn. Een stuk van de gasleiding wordt afgesloten door aan twee kanten een ballon in de leiding op te blazen. Het stuk tussen de ballonnen wordt met mofkappen afgesloten, het restje gas in het afgesloten stuk kan dan gecontroleerd ontsnappen. Daarna kan de oude gietijzeren gasleiding worden vervangen. De volgende dag wordt het volgende stuk aangepakt.

Gaspieper en snuffelaar

Is het gevaarlijk om met gas te werken? Mohamed: “We hebben uitgebreide veiligheidsmaatregelen genomen. Ons werkterrein is ruim afgezet, natuurlijk mag niemand hier met een brandende sigaret rondlopen. Maar verder is gas eigenlijk pas gevaarlijk als het in een afgesloten ruimte kan ophopen. Komt daar een vonkje bij, dan krijg je een explosie.”

De mannen dragen tijdens het werk een speciale gaspieper. Dat apparaat, dat iedereen op z’n werkjas heeft vastgemaakt, waarschuwt met geluid, knipperlichten en trillingen voor gas in de lucht, zelfs in zulke kleine hoeveelheden dat je het nog niet ruikt. “Bij 10 procent LEL gaat het apparaat al piepen”, zegt Mohamed. LEL is een afkorting voor Lower Explosive Limit, de meeteenheid voor explosiegevaar. “We gaan dan op zoek naar de plek waar gas ontsnapt. Dat doen we met een snuffelaar, een apparaatje dat met geluid aangeeft waar meer en waar minder gas wordt waargenomen. Hebben we het lek gevonden, dan is het zo afgedekt en gerepareerd.”

Infra onder de grond

Klinkt simpel. Maar toch had het team wat tegenslag bij de aanvang van de werkzaamheden. Toen bleek dat waterleiding, elektriciteitskabels, riolering en glasvezelkabels, in jargon de ‘ondergrondse infra’, in de weg lagen: de gietijzeren gasleiding was moeilijk te bereiken. Mohamed: “Van tevoren doen we een Klic-melding bij het Kadaster. Dan krijgen we kaarten van de plek waar we gaan werken, waarop we kunnen zien wat er allemaal onder het wegdek loopt. Soms lopen die kabels in het echt nét iets anders dan op de tekening. Ze liggen dichter op elkaar, boven elkaar of juist door elkaar. In dit geval ligt onze gietijzeren leiding er volgens de kaart helemaal onder, we kunnen er niet overal goed bij.”

Even een spade in de grond steken om te checken is dan geen goed idee, vertelt hij. “Je kunt dan per ongeluk zo’n gasleiding raken met je schep, waardoor je ‘m beschadigt. Daarom hebben we een zandzuiger besteld, die morgen zand wegzuigt zodat wij er beter bij kunnen.”

Oranje-zwart

De nieuwe gasleiding ligt in delen opgestapeld naast de bouwkeet op het Thorbeckeplein. Het zijn oranje buizen met zwarte strepen, gemaakt van polyethyleen, afgekort tot PE. Dat is een flexibel en duurzame kunststof. Toch zijn ook deze buizen niet eeuwig houdbaar. Experts gaan uit van 50 tot 100 jaar, sommigen voorspellen dat ze langer dan 100 jaar mee kunnen. Mohamed: “Over 50 jaar komen wij hier dan weer de leiding checken en, als het nodig is, vervangen.”