Weesp en de sluis
Het Sluis- en bruggenfeest in Weesp barst vandaag weer los. Met één groot verschil. Want dit jaar is de eerste keer in de historie van het feest dat de Noordersluis dicht is. Een bijzonder moment om even in de kleurrijke geschiedenis te duiken van deze iconische sluis. Een geschiedenis die ons terugvoert naar het ontstaan van dit stadje aan de Vecht.
De droogte is nog nooit zo nijpend geweest in Nederland. Ook Weesp ontkomt er niet aan. Sinds een paar weken wordt er met noodpompen in Muiden zoet water vanuit het Markermeer naar de polders en kwetsbare natuurgebieden gesluisd. De Noordersluis is tot nader orde dicht om te voorkomen dat dit goede, zoete water uit de Vecht via de Herengracht zo weer het Amsterdam-Rijnkanaal instroomt, en dat zout water via de sluizen van IJmuiden en het Amsterdam-Rijnkanaal de Vecht instroomt.
Sluis- en Bruggenfeest
Sinds 1978 houdt Weesp elk jaar tijdens het laatste weekend in augustus het Sluis- en Bruggenfeest. Het feest werd die eerste keer georganiseerd om de restauratie van de Noordersluis te vieren. Het feest is inmiddels uitgegroeid tot een gezichtsbepalend evenement. Vaste onderdelen zijn de braderie, een markt waar het verenigingsleven zich presenteert, kunst aan de Vecht en de Waterspelen. Burgemeester Halsema heeft het feest in 2023 bestempeld als een feest van hoog maatschappelijk belang. Daarmee staat het voor de gemeente Amsterdam op dezelfde hoogte als Koningsdag en Pride.
Waterkwaliteit
Dit jaar kampt het feest met de sluiting van de Noordersluis. Dit kan effect hebben op de waterkwaliteit op de Herengracht en in de Kom, waar elk jaar tijdens de feesten de populaire Waterspelen worden gehouden. Het water wordt nu extra vaak getest op blauwalg om de veiligheid te waarborgen.
Meer informatie over het feest vind je hier.
Tussen Smal Weesp en Vecht
Die Noordersluis is niet zomaar een sluis. Het is de eerste en oudste sluis van Weesp, en ligt precies op het punt waar het stadje aan de Vecht is ontstaan. Daar waar het riviertje de Smal Weesp in de Vecht uitmondt. Zo rond de 12e eeuw streken de eerste Weespers hier neer op de hoek van de 2 rivieren, waar een droge plek was ontstaan door een zandophoping. Een prima plek om handel te drijven.
Wanneer hier de eerste sluis kwam, weten we niet precies. Sommigen denken dat hij er al rond 1270 was, toen ook Amsterdam een sluis op de Dam bouwde. De eerste keer dat we iets lezen over de sluis is in een document uit 1480, waarin melding wordt gemaakt dat er iets aan de sluis wordt vervangen. Inmiddels was Weesp in 1317 overgegaan van de bisschop van Utrecht naar de graaf van Holland. In 1355 kreeg het stadsrechten. Dat gaf Weesp het recht om markten te organiseren, tolrechten te heffen op goederen die door de stad vervoerd werden, en een eigen bestuur te vormen.
Handel en hoog water
Het zou goed kunnen dat in die tijd de eerste Noordersluis werd gebouwd, om tol te kunnen heffen. Weesp lag namelijk op een strategisch punt tussen Amsterdam en het achterland. Via de Amstel, de Gaasp en de Smal Weesp voer je hier de Vecht op en via Utrecht en de Vaartsche Rijn naar de grote rivieren die je naar het Duitse Rijnland brachten. De route werd ook wel de Keulse Vaart genoemd. Tegelijkertijd was een sluis op dit punt ook een middel om het stadje en het Amstelland te beschermen tegen overstromingen vanuit de Zuiderzee. Bij springvloed kwam het hoog water van zee namelijk tot ver stroomopwaarts de Vecht op.
Weesp verdiende goed aan zijn strategische positie tussen Amsterdam en de grote rivieren. Met de tol op de sluis en de bruggen werd de stadskas gespekt. Bovendien zorgden doorkomende schepen voor levendige handel in de stad. Op de kades van de Grobbe (nu de Nieuwstraat), de Oudegracht en het Achterom was het een drukte van belang. In 1564 werd de bestaande sluis vervangen door een grotere sluis om al dat scheepsverkeer te kunnen schutten.
Bier en brandewijn
Terwijl allerlei goederen vanuit de havens van Amsterdam langs Weesp naar het achterland gingen, werd de vaarroute ook benut om vanuit Weesp producten in Amsterdam aan de man te brengen. Al in de 16e eeuw was het water in de Amsterdamse grachten sterk vervuild. In Weesp was het schoon en fris, en ook nog eens kalkarm. Ideaal voor het vervaardigen, wassen en bleken van lakens en het brouwen van bier. In de 17e eeuw kwam daar ook brandewijn bij. Op het hoogtepunt telde Weesp zo’n 30 stokerijen. Het restproduct van dat stoken werd aan varkens gevoerd, ook wel Weesper Studentjes genoemd. Net als de lakens, het bier en de brandewijn gingen die per schip naar de markt in Amsterdam. Vanaf 1639 ging dat ook nog een stuk sneller, dankzij het graven van de Weespertrekvaart. Dit kanaal tussen de Amstel en de Vecht verkortte de reistijd aanzienlijk, en maakte ook vervoer volgens een vaste, betrouwbare dienstregeling per trekschuit mogelijk.
Hollandse Waterlinie
Al die handel legde Weesp geen windeieren. Het stadje breidde zich in de 17e en 18e eeuw verder uit met het graven van de Achtergracht, en de aanleg van de noord- en oostzijde. Na het rampjaar in 1672 werd Weesp onderdeel van de Hollandse Waterlinie. Er kwam een nieuwe omwalling met een eiland en 2 bastions voor de oostoever van de Vecht, tegenover de Noordersluis, waar later in de 19de eeuw het Torenfort aan de Ossenmarkt werd gebouwd. De Noordersluis speelde een sleutelrol in de nieuwe verdedigingslinie. In tijden van oorlog kon de sluis samen met andere waterwerken worden ingezet om de omliggende polders onder water te zetten, waardoor de vijand werd tegengehouden.
Begin van het einde: het Merwedekanaal
Begin 19e eeuw moesten de bruggen en sluizen op de vaarroute vergroot en verbreed worden om het steeds toenemende scheepsverkeer aan te kunnen. In 1815 was het de beurt aan de Noordersluis. Er werd een grotere sluis gebouwd, en in 1822 kwam er ook nog een tweede kolk bij.
Maar aan het eind van de 19e eeuw kwam er voorlopig een einde aan al die voorspoed. De boosdoener was het nieuwe Merwedekanaal, dat in 1892 werd opgeleverd. Dat kanaal leidde de steeds grotere schepen over een nieuwe, veel snellere route die niet meer langs Weesp ging. Dat scheelde de schippers wel 3 a 4 uur reistijd, zo schreef de krant De Standaard. Het vaarverkeer door Weesp kwam plots in een stille periode terecht.
Waterspelen
Met de aanleg van de Afsluitdijk in 1932 en het stabiliseren van het waterpeil op de waterwegen bij de aanleg van het Amsterdam-Rijnkanaal verloor de Noordersluis ook zijn vaste functie als keersluis en voor het schutten van schepen. De sluis staat meestal open. Behalve in noodgevallen. en soms in de winter als het gaat vriezen en ze willen in Weesp de ijsgroei op de Herengracht bevorderen om te kunnen schaatsen.
En nu dus, voor de eerste keer in de zomer, vanwege de extreme droogte. Op het moment van schrijven onderzoekt het Waterschap nog of het mogelijk is om niet alleen de waterkwaliteit te blijven testen, maar ook om wat zoet water vanuit de Vecht door de Herengracht en de Kom te spoelen en zo de kwaliteit van het water daar te verbeteren. Dat gebeurt dan via het rinket, een kleine opening in de sluisdeuren. De sluisdeuren zelf blijven dicht.
Bronnen:
-
Weesp, verbonden door het waterHistorie
-
Zo maken ze ze niet meerBruggenverkiezing
9
-
Bang voor de BullebakHistorie
Deel jouw mening