Kademuren met mogelijkheden

In de kern zorgt een kademuur ervoor dat de grond niet van de wal in het water schuift: het is een grondkerende constructie. Maar een kademuur kan nog heel veel meer zijn als het aan Lara Borst en Laura Hakvoort van de gemeente Amsterdam ligt. Samen met een heel team specialisten maken zij ontwerpen voor multifunctionele kademuren, oftewel kademuren die meerdere functies combineren. “Denk bijvoorbeeld aan kademuren waar meer ruimte is voor bomen, waar we een overslagpunt voor schepen maken, waar we achter de kademuur een overloop voor het rioolwater inbouwen, een pakketophaal- en afleverpunt installeren, een klein transformatorstation inbouwen, of energie opwekken door middel van aquathermie. Er zijn tal van mogelijkheden”, legt Laura uit. “We willen die oplossingen vooral ondergronds inbouwen”, vult Lara aan. “Dan houden we bovengronds ruimte vrij voor andere functies, zoals tuintjes, bankjes, fietsnietjes of parkeerplekken voor gehandicapten. Zo maak je beter gebruik van de ruimte die je hebt.”

Ambities voor de toekomst van de stad

Die nieuwe functies voor de kademuren zijn bedacht vanuit een aantal belangrijke ambities om de stad toekomstbestendig te maken. “We moeten ons als stad voorbereiden op extremere temperaturen en regenval,”, vertelt Lara. “We moeten de stad leefbaar houden, duurzamer werken, de transitie maken naar schone energie, minder vervuilende materialen gebruiken zoals staal en beton, en meer circulair werken door die materialen te hergebruiken. Aan al die doelstellingen kunnen we met nieuwe ontwerpen van kademuren een stukje bijdragen.”

“We zijn begonnen met een visionair ontwerptraject voor het jaar 2075”, vertelt Laura. “Wat zijn dan de uitdagingen, en wat zijn de mogelijke oplossingen?” Met die open blik op de verre toekomst zijn wetenschappers van de universiteiten van Wageningen, Delft en Amsterdam aan de slag gegaan, samen met beleidsmakers en deskundigen uit de praktijk. “De opdracht die de wetenschappers meekregen was om in eerste instantie vrij en zonder kaders te ontwerpen”, vervolgt Laura. “Ze richtten zich puur op het optimaal inbouwen van functionaliteiten die de gestelde ambities maximaal mogelijk maken. Vanuit zo’n eerste ontwerp trechter je vervolgens naar een standaardontwerp dat realistisch gezien op verschillende plekken in de stad uitvoerbaar is. Dat ontwerpproces noemen we research through design.”

Golvende kademuur

Verschillende specialisten van de gemeente, ingenieursbureaus en aannemers kijken daarbij naar allerlei aspecten: is de constructie veilig, technisch uitvoerbaar en betaalbaar, voldoet het ontwerp aan de Omgevingswet en de richtlijnen voor erfgoed, hoe brengen we het in lijn met het beleid en de ontwerpkaders van de gemeente, hoe kunnen we ecologische maatregelen effectief inpassen, en hoe brengen we het in balans met de belangen van bewoners en ondernemers?

“Het mooie van die methode is dat het ook inspireert om mogelijkheden te onderzoeken waar je vanuit een meer pragmatische houding nooit aan gedacht zou hebben”, vult Lara aan. “Dat levert ook nieuwe inzichten en perspectieven op. Zo kwamen de ontwerpers van Wageningen bijvoorbeeld met een golvende kademuur, waar je microklimaten met veel zon kunt creëren voor planten en dieren, en meer schaduw op de huizen en de straat. Die golvende kademuur gaat het niet halen, maar misschien wel met aanpassingen. Het idee biedt in ieder geval mogelijkheden voor klimaatadaptatie in de toekomst.”

Verschillende perspectieven, botsende belangen

Een ander groot voordeel van deze manier van ontwerpen is dat je samen ontwerpt, en dat zo verschillende perspectieven en belangen al vroeg in het proces bij elkaar komen. Lara geeft een voorbeeld: “Stel je wil meer ruimte maken voor recreatie direct aan de gracht. Dat kan er heel aantrekkelijk uitzien, maar je mag de gracht daarbij niet versmallen, omdat die hard nodig is voor waterberging. Een vlonder zou dan wel kunnen, omdat het water onder de vlonder doorstroomt. Maar dan kan het nog zo zijn dat het doorvaartprofiel het niet toelaat, bijvoorbeeld als hier scheepvaart in beide richtingen mogelijk moet zijn.” Laura: “En dan hebben we het nog niet eens gehad over wat bewoners hiervan vinden. Veel bewoners willen al die recreatie liever niet voor hun deur. Ze zijn dan bang voor overlast. “

Zo zijn er altijd verschillende belangen in de stad. Als die met elkaar botsen, moet je daar een goed compromis in zien te vinden. Laura: “Hier zie je ook direct het belang van samen ontwerpen. Al die zaken hangen met elkaar samen. Als ieder zijn eigen ding vanaf zijn eigen eilandje blijft doen, kom je nooit echt vooruit. We moeten vanuit verschillende organisaties en disciplines samen tot een ontwerp komen.”

Smalle combiwand, groene kade

Uiteindelijk zijn er na al het toetsen en verfijnen 4 standaardontwerpen voor een toekomstbestendig grachtenprofiel uit de trechter gerold. “Voor de Marnixkade maken we nu de vertaalslag van theorie naar praktijk van één van die ontwerpen”, vertelt Lara. “We gaan daar een aantal multifunctionele oplossingen toepassen.” Bovendien is er een heel nieuw technisch ontwerp gemaakt voor de kadeconstructie: een smalle variant van de combiwand, die veel minder staal gebruikt en meer groeiruimte biedt voor de nieuwe bomen die hier komen. “Met de traditionele, veel bredere combiwand zou er aan de Marnixkade niet genoeg ruimte zijn voor de bomen”, zegt Lara. “Je ziet het aan de bomen die er nu staan, die zijn best klein gebleven, veel kleiner bijvoorbeeld dan de bomen aan de overkant. Dat is geen toeval, maar heeft alles te maken met het gebrek aan ondergrondse groeiruimte die de bomen hier nu nog hebben. Met de nieuwe combiwand krijgen ze die ruimte wel, en zullen ze naar verwachting ook harder groeien.”

Behalve extra groeiruimte voor de bomen komt er ook zogenaamde dobbernatuur direct voor de kade te liggen. “Dat zijn drijvende eilandjes met waterplanten die het water zuiveren en de biodiversiteit bevorderen”, legt Lara uit.” Verder passen we bij de bouw van de kademuur mortel toe die de groei van muurplanten stimuleert, en langs de hele kade komt een brede groenstrook, die aansluit op het groen van het Eerste Marnixplantsoen en andere groene plekken rond de Singelgracht. Die ruimte komt vrij doordat we parkeerplaatsen van de kade naar de parkeergarage Marnix verplaatsen.”

Modulaire boxen

Maar de kers op de taart van het project zijn 2 modulaire boxen die onder de grond achter de kademuur komen. “Dat zijn boxen van ongeveer 5 meter lang, 2,5 meter breed en 3 meter hoog,” vertelt Lara, “en we willen daarmee ondergronds hele nieuwe functies toevoegen aan de kademuur. Het staat nog niet vast wat, maar we denken bijvoorbeeld aan een buurtbatterij waar bewoners de energie van hun zonnepanelen kunnen opslaan, een ruimte voor een ondergronds transformatorstation van Liander, of een postpakketautomaat. Maar ook een overloop voor het riool behoort tot de kanshebbers.”

De start van de bouw van de nieuwe kademuur staat gepland voor het najaar van 2027. Dat is te snel om meteen invulling te geven aan de modulaire boxen, dus die blijven in het begin waarschijnlijk nog leeg. In de tussentijd kunnen ze de verschillende mogelijkheden nog verder onderzoeken en afstemmen met de betrokken partijen. “Neem bijvoorbeeld zo’n ondergronds transformatorstation”, zegt Laura. “Er is nog meer tijd nodig om met Liander uit te werken hoe dit goed en veilig kan, maar als het lukt is het natuurlijk een fantastische oplossing. Zeker als je bedenkt dat Liander de komende jaren ruim 2500 van die stations moet bijbouwen. Moet je kijken hoeveel ruimte je daarmee bovengronds wint.”