We sluiten de sluizen

Het is half 8 in de ochtend als de auto’s van Waternet zich melden bij de Zeeburgersluis. Twee man stappen uit en lopen naar een kastje waar ze de sluis kunnen dichtzetten. Het is de eerste van in totaal 11 sluizen die ze tijdens deze oefening in de loop van de ochtend zullen sluiten. Van de Zeeburgersluis op Cruquiuseiland in Oost tot de Westerkanaalsluis bij de Houtmankade in West. De sluizen vormen samen het IJfront, dat Amsterdam en het achterland van de stad al eeuwenlang beschermt tegen hoogwater.

Verborgen sluis

Een aantal sluizen zijn elektrisch zoals de Zeeburgersluis. Een deel moet nog met de hand worden bediend, zoals de Antoniesluis bij de Jodenbreestraat en de Eenhoornsluis bij de Korte Prinsengracht. Die zet je dicht met behulp van de fraaie kaapstanders, lange stokken die je aan weerszijden van de sluis ziet staan. Door aan de lier naast de sluis te draaien, wordt zo’n kaapstanderboom tegen de sluisdeur aangeduwd. Zo worden de sluisdeuren hier al sinds jaar en dag handmatig gesloten. Er is verder ook een bijzondere sluis die je niet ziet. Die ligt onder het plein van de Nieuwmarkt. Het water van de Geldersekade loopt namelijk onder het plein door naar de Kloveniersburgwal.

Storing spuicomplex

De oefening is geen overbodige luxe, weet Jasper Stam-Overvest, strategisch adviseur sluizen bij de gemeente. “Als het gemaal bij IJmuiden het laat afweten, moeten we kunnen vertrouwen op de historische sluizen van het IJfront”, legt hij uit. “In 2023 kwam het water al een keer stukken hoger dan het normale grachtenpeil. Dat kwam door een storing bij het spuicomplex in IJmuiden. Gelukkig is dat toen door het alerte personeel op tijd opgemerkt en opgelost. Door de sluizen aan het IJ dicht te zetten hebben we grootschalige wateroverlast in Amsterdam en de omliggende gemeenten in het achterland voorkomen.” Sindsdien oefenen de gemeente, Waternet en het Waterschap Amstel, Gooi en Vecht samen met Rijkswaterstaat elk jaar samen het sluiten van die 11 sluizen. Zodat we het ook in de toekomst droog houden in de stad en het achterland.

Wie doet wat in een noodsituatie

Voor de oefening van dit jaar zijn nieuwe protocollen opgesteld waarin staat wie wat moet doen tijdens een noodsituatie met hoogwater. Jasper: “Bij de calamiteit in 2023 bleek dat er veel kennis in de hoofden van de medewerkers zat. Dat ging toen goed, omdat de betrokken mensen wisten wat ze moesten doen, maar kennis in de hoofden maakt een systeem wel kwetsbaar als die mensen er niet zijn of niet meer bij ons werken. Met de protocollen zorgen we dat die kennis voor iedereen beschikbaar is.”

Weten wie welke rol heeft is belangrijk als je met verschillende organisaties moet samenwerken, ook al zijn die onderdeel van de gemeente. Zo stond de afdeling Stadswerken paraat om bij te springen in het geval er storingen in de bediening van de sluizen waren.  En nautisch beheer sloot aan bij het crisisteam om de scheepvaart op het IJ en de grachten in de gaten te houden. Jasper: “Stel dat er een andere calamiteit op het water is, waarbij de sluisdeuren weer open moeten, of later weer dicht moeten, dan moet nautisch beheer dat aangeven bij het waterschap en in samenspraak met de sluiswachters van Waternet organiseren”.

Scenario in de vingers krijgen

Op die manier vertelt de oefening ons niet alleen iets over de bediening en de technische staat, maar ook over het protocol, de crisisorganisatie en de samenwerking, volgens Jasper. “We houden er rekening mee dat er zich bij zo’n oefening nieuwe situaties en gebreken voordoen, die we vervolgens samen moeten oplossen”, vertelt hij. “Zo bleek bijvoorbeeld dat het sluiten van de Sint Antoniesluis moeizaam ging. Het zou kunnen dat daar iets op de bodem bij de drempel van de sluisdeuren ligt. Later kunnen we dat dan gaan inspecteren met duikers, zodat het volgend jaar wel soepel loopt. ”

De bedoeling is om de oefeningen in de komende jaren ook wat realistischer te maken, door het hoog water wat verder op te laten lopen en ook de keringen van het Amsterdam-Rijnkanaal te sluiten. Nu was alleen de kering bij het Nieuwe Diep onderdeel van de oefening. “Zo krijgen we het hele scenario steeds beter in de vingers”, aldus Jasper. “Maar, veiligheid staat altijd voorop”, bezweert hij. “We nemen geen risico’s die schade of gevaar kunnen veroorzaken.”